Bazı toplumların doğayla ilişkisi, yaşadıkları coğrafyadan daha eskidir. Çünkü doğa onlar için yalnızca içinde yaşadıkları bir yer değil; hafızalarının, inançlarının ve kültürlerinin bir parçasıdır.
Çerkeslerin doğayla ilişkisine baktığımızda da böyle güçlü bir bağ ile karşılaşırız.
Kafkasya'nın sarp dağları, geniş ormanları, nehirleri ve zorlu coğrafyası, yüzyıllar boyunca Çerkeslerin yaşam biçimini şekillendirdi. Dağı tanımak, ormanı bilmek, suyun yolunu öğrenmek ve mevsimlerin değişimini takip etmek yalnızca hayatı kolaylaştıran bilgiler değildi. Bunlar, yaşamın kendisini anlamanın yollarıydı.
Bu nedenle Çerkeslerde doğa sevgisini yalnızca bugün anladığımız anlamıyla “doğayı sevmek” şeklinde değerlendirmek eksik kalır. Bu ilişkinin köklerinde doğaya duyulan saygı, hayranlık ve ona karşı hissedilen sorumluluk vardır.
Doğanın Kutsallığı
Çerkeslerin eski inanç dünyasında doğa olayları ve doğadaki bazı varlıklar özel bir anlam taşıyordu. Güneş, ay, yıldırım, ateş, su, rüzgar, ırmaklar ve özellikle ormanlar, insan hayatının sıradan unsurları olarak görülmüyordu.
Bunun temelinde, doğada görülen güçlerin Tanrı'nın kudretinin yansımaları olarak değerlendirilmesi yatıyordu.
Burada özellikle ormanın ayrı bir yeri vardı.
Çünkü orman yalnızca ağaçların bulunduğu bir alan değildi. Bir sığınak, bir buluşma yeri, törenlerin gerçekleştirildiği bir mekan, savaşın ve barışın yaşandığı bir coğrafya; sevinçlerin, acıların ve hatıraların biriktirildiği bir yerdi.
Başka bir ifadeyle orman, hayatın kendisinin yaşandığı mekanlardan biriydi.
Bu nedenle yaşlı bir ağaca bakmak, yalnızca yaşlı bir ağaca bakmak değildi. O ağacın altında yaşanmışlıklar, anlatılmış hikayeler ve geçmişten bugüne taşınan hatıralar vardı.
Belki de Çerkeslerde doğaya duyulan sevginin en güçlü tarafı burada ortaya çıkıyor.
Doğa yalnızca güzel olduğu için sevilmiyordu; anlam taşıdığı için korunması ve saygı gösterilmesi gereken bir bütün olarak görülüyordu.
Doğanın Sesi Kültürün İçinde
İnsan yaşadığı coğrafyadan yalnızca beslenmez. Ondan etkilenir, onunla şekillenir ve zamanla onu kültürünün içine taşır.
Çerkeslerde de doğanın izlerini yalnızca yaşam biçiminde değil, estetik dünyada da görmek mümkündür.
Ağaç dallarının uğultusu, yaprakların sesi, rüzgarın hareketi ve doğanın ritmi müziğe ve dansa ilham veren unsurlar arasında yer almıştır.
Bu açıdan bakıldığında doğa ile kültür birbirinden iki ayrı dünya değildir.
İnsan doğayı gözlemlemiş, onu anlamlandırmış ve zaman içerisinde bu gözlemlerini müziğine, dansına, anlatılarına ve geleneklerine taşımıştır.
Belki de bu yüzden bir kültürü anlamanın yollarından biri, o kültürün doğaya nasıl baktığını anlamaktır.
Xabze ve Ölçü
Çerkes kültürünü şekillendiren en önemli unsurlardan biri olan xabze de insanın çevresiyle ve diğer insanlarla kurduğu ilişkinin ölçüsünü belirleyen güçlü bir kültürel çerçevedir.
Xabzeyi doğrudan bir “çevre koruma sistemi” olarak tanımlamak doğru olmaz. Ancak saygı, ölçü, sorumluluk ve uyum gibi değerlerin insanın doğayla ilişkisine de yansımış olması şaşırtıcı değildir.
Çünkü doğayla uyum içinde yaşamak, yalnızca doğayı tanımayı değil, kendi sınırlarını bilmeyi de gerektirir.
İnsanın her istediğini yapabileceği fikri yerine, bulunduğu çevrenin kurallarını ve sınırlarını bilmesi; doğanın karşısında kendisini mutlak bir hakim olarak görmemesi, geçmiş toplumların hayatta kalabilmesinin de temel şartlarından biriydi.
Çerkeslerin yüzyıllar boyunca Kafkasya'nın zorlu coğrafyasında yaşamlarını sürdürebilmelerinde bu gözlem ve uyum yeteneğinin önemli bir yeri olduğu düşünülebilir.
Doğa ve İnsan
Eski inanç dünyasında doğanın insan hayatıyla ilişkilendirilmesi bunun başka bir örneğidir.
Güneşin doğduğu yönün yaşamla, sıcaklıkla ve bereketle; soğuk, kar ve fırtınanın geldiği yönlerin ise zorluklarla ilişkilendirilmesi, insanın doğayı yalnızca seyretmediğini gösterir.
İnsan doğayı okuyordu.
Güneşin hareketini, rüzgarın yönünü, yağmurun gelişini, mevsimlerin değişimini ve coğrafyanın davranışlarını anlamaya çalışıyordu.
Bugün meteoroloji istasyonlarının, hava durumu uygulamalarının ve uydu görüntülerinin bize söylediği pek çok şeyi geçmişte insan gözlem yoluyla anlamaya çalışıyordu.
Elbette bu iki yaklaşım aynı şey değildir. Ancak ortak noktaları vardır:
İnsan, hayatta kalabilmek için doğayı dinlemek zorundaydı.
Bugün Doğaya Neden Dönüyoruz?
Belki de bu nedenle bugün doğaya duyduğumuz özlem sandığımız kadar yeni değil.
Modern insan şehirlerin içine sıkıştıkça ormanlara gitmek, dağlarda yürümek, kamp yapmak, nehir kenarında oturmak ve gökyüzünü izlemek istiyor.
Betondan uzaklaşıp birkaç saatliğine bile olsa toprağa basmak bize iyi geliyor.
Telefonların, trafiğin, gürültünün ve sürekli yetişmek zorunda olduğumuz hayatın içinden çıkıp bir ormanın sessizliğine girdiğimizde farkında olmadan çok eski bir şeyi yeniden hatırlıyoruz:
Doğanın içinde insan kendisini daha bütün hissediyor.
Belki de Çerkeslerin doğayla kurduğu ilişkinin bugün bize söyleyebileceği en önemli şeylerden biri bu.
Doğa yalnızca hafta sonu gidilecek bir yer değildir.
Bir fotoğraf karesinden, bir yürüyüş rotasından veya güzel bir manzaradan çok daha fazlasıdır.
O; insanın geçmişiyle, kültürüyle ve kendisiyle kurduğu ilişkinin bir parçasıdır.
Ormandan Bugüne
Çerkeslerin Kafkasya'daki eski yaşamına baktığımızda ormanların ne kadar önemli bir yere sahip olduğunu görüyoruz.
Bugün ise dünyanın pek çok yerinde ormanlar küçülüyor, akarsular kirleniyor, doğal yaşam alanları daralıyor ve insan ile doğa arasındaki mesafe giderek büyüyor.
Tam da bu noktada geçmişin bize bırakabileceği en değerli miraslardan biri, doğaya bakış biçimidir.
Çünkü doğayı korumak yalnızca ağaç dikmekten veya çevreyi temiz tutmaktan ibaret değildir.
Doğayı korumak, onu yalnızca kullanılacak bir kaynak olarak görmemeyi öğrenmektir.
Bir ormana girdiğimizde orayı yalnızca güzel fotoğraflar çekilecek bir alan olarak değil, kendi başına bir yaşam alanı olarak görebilmektir.
Bir nehrin kıyısında oturduğumuzda yalnızca manzarasını değil, taşıdığı hayatı da fark edebilmektir.
Ve belki de en önemlisi, bizden önce var olan ve bizden sonra da var olmaya devam edecek bir dünyanın geçici misafirleri olduğumuzu hatırlamaktır.
Çerkeslerin doğayla ilişkisine baktığımızda karşımıza yalnızca geçmişten kalmış bir kültürel özellik çıkmıyor.
Aynı zamanda bugün ihtiyacımız olan bir düşünce biçimi de çıkıyor:
İnsan doğanın sahibi değil, onun bir parçasıdır.
Belki de doğa sevgisinin en gerçek hali, tam olarak bunu anlayabilmektir.
Çünkü bazı toplumlarda doğa yalnızca yaşanılan coğrafya değildir.
Doğa, hatırlanan yerdir.
Ve Çerkesler için o hatıranın en güçlü adreslerinden biri, hala ormanın içinden yükselen rüzgarın sesidir.
Görsel: Vyacheslav Argenberg / Wikimedia Commons — CC BY 4.0
