Uluslararası metal sanatçısı, eğitimci Hasan Tuluk, Çorum’da bakırcılığın geçmişine ilişkin çok ciddi ve derinlemesine araştırmalar yapıyor. Biz de, bu “yıkım” nedeniyle, yüzeysel de olsa Bakırcılar Çarşısı’na ve bugün saygıyla, rahmetle anılan geçmişin ünlü bakırcı ustalarına nostaljik bir yaklaşımla “sayf a” açalım istedik.
-Metal sanatçısı Hasan Tuluk (sağda) ile mutfak eşyaları ticareti yapan, bakırcı esnafının tanınmışlarından merhum Mustafa AIkan’ın oğlu Nevzat Alkan’dan Bakırcılar Çarşısı’nın geçmişine ilişkin bilgi aldık.
Bakırcılık, bakırın çeşitli tekniklerle işlenerek mutfak ve süs eşyalarına dönüştürüldüğü geleneksel mesleklerden biri.
Bakırdan çoğunlukla, kazan, tava, sini, leğen, lenger, tencere, sahan, sitil, tas, ibrik, güğüm, cezve gibi kap-kacakla, masa üstü ya da duvar süsü gibi dekoratif objeler üretiliyor.
Arkeolojik kazılar, bakırın M.Ö. 7. bin yılda Anadolu’da kullanıldığını ortaya koyuyor.
Böylesine eski bir tarihe dayanan bu sanat, “somut olmayan kültürel miraslar” arasında sayılıyor.
Çorum’un ise, bakırcılık sanatında ayrıcalıklı bir yeri var.
Bakırcılık geleneğinin yaygın olduğu kentler arasında, Çorum ilk sırada sayılıyor.
-Cengiztopel Caddesi üzerindeki Bakırcılar Çarşısı’nın ustaları…Soldan sağa (oturanlar) Mehmet Orak, İsmail Kakaç, M.Ali Kakaç, Mustafa Tuluk, (ayaktakiler) Ünal Kakaç, ….. , Tataroğlu, Necdet Orak, Celal Boyacı…(Fazlı Tuluk arşivi)
-Sancaktar Camii 2. Aynalı Sokak’ta bakırcı ustaları, kalfaları ve çırakları…Ayakta soldan 4. Mustafa Alkan…
BAKIRCILAR ÇARŞISI’NIN KURULUŞU…
Çorum’da, bakırcı ve kalaycı esnafı, geçmişte Saat Kulesi civarı ile Sancaktar Camii civarında faaliyet gösteriyordu. 1950’lerin ortalarında, o zaman tarla olan, şimdiki Cengiztopel Caddesi’ne cepheli Bakırcılar Çarşısı’nın kuruluşuna, bir kooperatif eliyle başlandı.
1960’ların başında da çarşı faaliyete geçti.
Bu konuda ciddi araştırmaları bulunan eğitimci, uluslararası üne sahip metal sanatçısı Hasan Tuluk’tan aldığımız bilgiye göre, Bakırcılar Çarşısı’nda o zaman, 100 civarında bakırcı, kalaycı, ibrikçi, dökümcü, levha bakır haddehanesi gibi işyeri bulunuyordu.
-1950’li yıllarda bir siyasi faaliyet…Sağ başta Mustafa Alkan…
BAKIRCI İSE VER KIZI
1960’lı yıllarda bakırcılık, Çorum’da en revaçta mesleklerin başında geliyordu.
Hatta, bir kıza dünür gidenler, “oğlumuz bakırcı” deme şansına sahiplerse, hiç geri çevrilmezlerdi.
İyi kazanç sağlayan, geleceği olan, itibarlı bir meslekti bakırcılık.
Zira, köyde-kentte kullanılan mutfak eşyaları bakırdandı. Bakır eşyalar, geleceğe bırakılan kıymetli birer mirastı da aynı zamanda.
Bakır kaplar sağlık simgesiydi. Bugün bile, kalaylanmış bakır kapta pişirilen ve servis edilen yemeğin tadını hiçbir şeyin vermediği söylenir.
Hele de kalaylı tavada pişirilen “tereyağda yumurta”nın tadına doyum olmadığı hep anlatılır.
Mutfak gereçleri dışında bir de bakır süs eşyaları var…Amerika’da her yıl düzenlenen Türk Haftası’na, o zamanlar Çorum’dan bakır objelerin gönderildiği hâlâ hatırlanıyor.
-Sosyal bir kişilik olan Mustafa Alkan (sol arkada, gözlüklü) bir toplantıda…
İSMAİL ÖZBAKIR
Çorum’un tanınmış bakırcı ustalarından İsmail Özbakır’ın, 1950’li yıllarda en az 10 yenilik yaptığı, farklı buluşlar ortaya koyduğu biliniyor.
Bu konuyu araştırırken görüştüğümüz uluslararası metal sanatçaısı Hasan Tuluk ile halen de babadan kalma mutfak eşyaları ticaretini sürdüren Nevzat Alkan, o devrin ustası İsmail Özbakır’ı sitayişle andılar.
İsmail Özbakır, toprak güveci bakıra dönüştürmüş, nikelajı Çorum’a getirmiş, düğünlerde kullanılan kayık pilav tepsisini tasarlamış, bakır banyo kazanını yapmış, meşin körüğü, elle çevrilen körüğe dönüştürmüş…
-1970’li yıllarda, Nevzat Alkan (sağ başta, ayakta), çalışanları ile birlikte…Sol başta Mithat Akkuş, ortada Abidin Özen, oturan Haluk Alkan…
BAKIRCILIĞIN KAN KAYBI
Bakırcılığın kan kaybı, plastik, alüminyum, melamin, teflon, çelik gibi mutf ak eşyalarının piyasaya girmesi ve tabak-çanakta porselenin yaygınlaşması ile başlıyor.
Bakır mutfak eşyalarına talebin azalmasına paralel olarak, Çorum’un nostaljik Bakırcılar Çarşısı’nda, bakır döven ustaların çekiç sesleri de giderek daha az duyulur oluyor.
Bakırın saltanatının 1990’larda sona ermeye başladığı, 2000’lerde ise iyice gerilediği söyleniyor.
Artık yaşam biçimi değişmiştir; mutfak malzemeleri çeşitlenmiştir ve kalay gibi zahmetli işlem gerektirmeyen eşyalar tercih edilir olmuştur. Bakır kadar sağlıklı olmasa da…
-Merhum Mustafa Alkan (ortada papyonlu), kalfaları ile birlikte…Sol başta Ali Atlas, üstte sağda Şevket Atlas…
BAKIRCILAR ÇARŞISI’NDA YIKIM
Çorum Belediyesi, yıllar önce imar değişikliği yaparak, Bakırcılar Çarşısı’nın ön sırasındaki dükkanların yıkılarak Cengiztopel Caddesi’nin genişletilmesine karar vermişti. Zira, caddenin Müze ve Endüstri Meslek Lisesi önündeki kısmı daha geniş iken, Sigorta Hastanesi’ne ve Mimar Sinan’a giden yol kavşağında daralıyordu.
Bakırcılar Çarşısı da eski işlevini kaybetmiş, ancak 15 kadar esnaf kalmıştı. İlk sıra dükkanların yola katılması son derece mantıklı ve gerekliydi.
Son zamanlarda dükkanlar birer birer boşaltılmış, kimi de yıkılmıştı. Son yıkımlar da geçtiğimiz günlerde yapıldı ve tarihi olmasa da nostaljik bir niteliği olan Bakırcılar Çarşısı’nın ön görünümü tarihe karıştı. Geri planda ise faal 10 kadar dükkan kaldı.
-Dükkanlar yıkıldıktan sonra altyapı çalışmalarına başlandı.
ADAYA İYİ BİR PROJE…
Ön sıra dükkanların yıkıldığı bu adada, 18. madde uygulaması ile ortak parsellerin oluşturulduğu biliniyor.
Bakırcılar Çarşısı’nın pay sahipleri, şimdi burada çok güzel bir proje ile tüm çevreyi kıymetlendirecek bir imar uygulamasının hayata geçirilmesini bekliyorlar.
Örneğin, zemin katlarında bakır eşya, mutfak gereçleri ve dekoratif süs eşyalarının satıldığı işyerleri olan kaliteli apartmanlar…
Müze’nin yakınında ve Endüstri Meslek Lisesi’nin yanıbaşında geçmişi yansıtan bir çarşı…
Devir değişiyor, ihtiyaçlar ve talepler farklılaşıyor. Dolayısıyla, eskinin aynen muhafazası mümkün değil. Ama, geçmişi hatırlatacak köşelerin yapılması, yaşatılması pekala mümkün…
-Geçmişten bir kare…Bakırcılar Çarşısı’nın üstten görünüşü ve Cengiztopel Caddesi…
-Bakırcılar Çarşısı’nın ön sıra dükkanları yıkıldıktan sonraki görünümü…
-Geçmişin, hazine değerindeki bakır ev gereçleri…
-Dövme bakır…
-Siniler…
-Bakırcılar Çarşısı Kooperatifi Yönetim Kurulu…Tahminen 1955 yılı…Soldan sağa (oturanlar) Recep Ergani, Hüseyin Kaynak, (ayaktakiler) Lütfi Kadıoğlu, Fazlı Tuluk, Bahattin Keleş, İsmail Özbakır…(Hasan Tuluk arşivi)
Ustalar
-Mustafa Alkan, ayakta soldan üçüncü… (Nevzat Alkan arşivi)
-Soldan sağa (ayakta) ikinci Hasan Koşma, Hacı Kızının Cemal, İsmail Özbakır, (oturanlar) Hüseyin Özbakır, Hıdır Tuluk, Kalaycı Kadir… (Hasan Tuluk arşivi)
Mustafa Alkan, klasik fötr şapkasıyla Ankara’da…
(Haber Merkezi)
