23.03.2016, 00:06 278

FELSEFENİN ŞAFAĞI ANADOLU -2

Gazanfer ERYÜKSEL

Gazanfer ERYÜKSEL

Martin Bernal, bu kitabında “Eskiçağ Modeli” adını verdiği tarihsel-kültürel modelin 19. yüzyılın başına kadar geçerliliğini koruduğunu; oysa Yunan tarihinin okullarda öğretilen sürümünün ancak 1840 ve 1850’lerde geliştirildiğini;
19. yüzyılda Kuzey Avrupa ırkçılığının patlamasıyla birlikte “özgün Avrupa uygarlığının beşiği Yunanistan” efsanesinin ortaya atıldığını ve Yunanistan’ı oluşturan Avrupa dışı unsurların yok sayılmaya başlandığını belirtmektedir.”
(Kara Atena Eski Yunan Uydurmacası Nasıl İmal Edildi 1785-1985, Martin Bernal, çeviri Özcan Buze, Kaynak Yayınları Haziran 2014.)
Biz dönelim Anadolu’ya…
Anadolu felsefe tarihinin de dölyatağıdır. Batı Anadolu, ama özellikle İzmir ve Aydın illerinin kıyı şeridi, eski çağ coğrafyasındaki söylenişiyle İyonya, tarihte ilk felsefecilerin ortaya çıkışı nedeniyle de “felsefenin şafağı”dır.
İnsanın dünyayı kavrama çabası, düşünce biçimi, olayları yorumlaması mitolojiyle, bir diğer deyişle söylencelerle biçimlenmiştir. Her kuşağın hazır bulduğu söylenceler; “neden”, “nasıl” diye sorulmadan kabullenilen bir tutumdur.
İsa’dan önce 6. Yüzyılda Ege’de bir liman kenti olan Miletos’ta (Bugünkü Balat Köyü… Menderes nehri denizi doldurduğu için 10 km içeride kalmıştır) doğan ve orada yaşayan Thales (İ.Ö. 640-550) ilk kez bir felsefe sorusu sorar. “Evrenin yapısını oluşturan temel öğe nedir?”… İşte bu soru söylencenin çemberini kıran aklın zaferidir, bir devrimdir. Dünya mitostan logosa, söylenceden akılcı düşünceye geçmektedir.
Thales’i iki Miletoslu izler; Anaksimandros (İ.Ö. 610-547) ve Anaksimenes (İ.Ö. 550-480). Akıl, çemberini kırmıştır bir kez, felsefenin önü açılmıştır. Efesli Herakleitos (İ:Ö. 530-430) izleyecektir aklın yolunu. Şöyle diyecektir, “Her şey değişir, yalnız değişim değişmez. Evrendeki akışı varlıklar arasındaki karşıtlıklar oluşturur.” Böylece diyalektik felsefenin anavatanının Anadolu olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.
Yeni düşünürler, Anadolu’dan komşu ülkelere giderek felsefe okulları kurmaya başlarlar. Xenofanes Kolofon’dan (Değirmendere) İtalya’ya giderek Elea Okulu’nu kurar. Pythagoras, Sisam’dan güney İtalya’ya; Anaksagoras, Urla’dan
Atina’ya giderek çalışmalarını sürdürürler.
Miletoslu Leucippos (İ.Ö. 5. yy.) batı Trakya’da Atomcu Felsefe’yi kurduğu gibi Maddeci Felsefe’yi kuran Demokritos’un da öğretmeni olacaktır.
Heirapolis’te (Koçhisar) bir köle olan Epiktetos (İ.Ö. 1. yy) Roma’ya götürülür. Orada özgürlüğüne kavuşunca kendisini felsefeye vererek, Stoa felsefesinin kurucuları arasında ünlenecektir.
Sinop, gelişen bir kent devleti olan Miletos’un kolonisidir. Köpeksi Felsefesi’nin (zenginliği, gösterişi küçümseyen Kinizm) ünlü temsilcisi Diogenes (İ.Ö. 413-323) Sinopludur. Daha sonra Atina’ya giderek çalışmalarını orada sürdürmüştür.
Felsefe çepçevre bahar ülkesidir Anadolu’da. Aratos Tarsuslu, ilk felsefe tarihçisi Diogenes Laertius Kilikyalıdır. Kitabında Yunan filozoflarını eleştiren Luikanos (İ.S. 2. yy) Adıyaman yakınlarında bir yer olan Samsatlıdır.
Uzun sözün kısası, Sokrates öncesi filozofların hiçbirisi Atinalı değildir. İlerleyen çağlarda Atina’dan ayrılmak isteyen filozoflar, Anadolu’ya göçmüşlerdir. Aristoteles Atina’da huzursuzluk başlayınca Asos’a (Behramkale) gelir (İ.Ö. 348) politika adlı kitabının bir bölümünü burada yazmış, burada evlenmiştir.
Anadolu’nun insanlık tarihindeki önemi, özellikle Cumhuriyet’in aydınlanma felsefesiyle fark edilir. Cevat Şakir (Halikarnas Balıkçısı), Azra Erhat, Sabahattin Eyüboğlu, Melih Cevdet Anday bu konuda yazı ve kitaplarıyla Anadolu bilincinin gelişmesi için çaba harcamışlardır.
“Ne mutlu Anadoluluyum” diyen Azra Erhat’ın şu sözleriyle noktalayalım yazımızı.
“Atatürk, insanın en değerli, en sürekli varlığı olarak kültürü benimsemeye çağırdı bizi. O bize bu ufku açtığı içindir ki ilk çağdan bugüne dek uzanan köprüyü kurabiliyor, Atatürk’ün kişiliğinde Anaksagoras’ın da Herakleitos’un da yaşadığını görebiliyoruz.

Kaynaklar: Yıldız Cıbıroğlu, yemek ve Kültür, 25. 08 2005, Cumhuriyet Kitap Eki.
Arslan kaynardağ, Felsefe Anadolu’da Doğdu, 17. 11. 2005, Aklın Işıkları Anadolu’dan Yayıldı, 18. 11. 2005, Cumhuriyet Gazetesi)
Yorumlar (0)
Yorum yapabilmek için lütfen üye girişi yapınız!
banner255
banner133
24°
parçalı az bulutlu
banner303
Namaz Vakti 22 Eylül 2020
İmsak 04:56
Güneş 06:21
Öğle 12:38
İkindi 16:03
Akşam 18:45
Yatsı 20:04

Gelişmelerden Haberdar Olun

@