01.06.2012, 00:00 245

ESKİ MEDENİYETLERDE SU ve ATIKSU KONFERANSI- YENİ HAMAM SU YOLLARI BELİRLEME ÇALIŞMALARI(II)

Prof. Dr. Ahmet SAMSUNLU

Prof. Dr. Ahmet SAMSUNLU

Eski medeniyetlerde su ve atıksu teknolojilerinin tartışıldığı Eski Medeniyetlerde Su ve Atıksu Konferansı(International Water Association Specialized Conference on Water and Wastewater Technologies in Ancient Civilizations 2012) isimli uluslararası konferansında sunmuş olduğum ''OSMANLI DÖNEMİ HAMAMLARI VE SU YOLLARI(ALT YAPI TESİSLERİ)-ÇORUM ALİ PAŞA(YENİ)HAMAM ÖRNEĞİ''başlıklı tebliğimin sizleri daha çok ilgilendirecek önemli kısımlarının bir kısmını bu yazımda aşağıda sunuyorum.

*     *     *

Yıkanmak için kapalı yerler inşa etme tarihi Hindistan, eski Mısır, antik Ege ve Yunan uygarlıklarına kadar uzanmaktadır. Roma ve Bizans dönemlerinde de var olan hamamlar Osmanlı döneminde de yaşatılmıştır. Bugün bunlar Türk Kültürüne özgü yapılar olarak tanımlanmaktadır.

Türk hamamlarının kökeni Roma hamamlarına dayanır. Roma devrinde önemli bir yer tutan hamam kültürü Bizans devri ortalarına dek etkisini sürdürmüş, daha sonra Akdeniz ülkeleri ve Avrupa'da unutulmuş, Türklerle birlikte bu kültür yeniden ve daha canlı olarak ortaya çıkmıştır. Bugün Osmanlılar tarafından Avrupa ,Asya ve Afrika'da inşa edilen hamamların bir kısmı halen kullanılmaktadır.

Osmanlı İmparatorluğu’nda dinin öngördüğü temizliği sağlamak yanında, külliye denilen ve bir bütünlük gösteren cami, imaret, kütüphane, medrese gibi yapıların yanında yapıldıkları gibi, tek olarak da inşa edilmişlerdi.  Çoğunlukla bir külliye hamam yapılacaksa, inşaat yıllarca sürebildiği için, işçilerin temizliğini sağlamak amacıyla önce hamam yapılıyordu. Vakıf yapısı olan hamamlar, yüzyıllar boyunca gelir getiren mekânlar olarak da korundu. Türkler,  İslam olduklarından, kadın ve erkek yaşayışındaki kısmi ayrılık icabı, çifte hamam yapmak, Türk mimarisinin bir buluşudur. Türkler zamanındaki hamam binaları; görmekte oldukları vazifenin sınırları için sade bir bina olmak iddiasındadır. Dış mimarisinde kitlelerin manalı tanzimi kafi görerek sade bir şekil almış, iç mimaride de mübalagaya kaçmayan ve ekonomik bir inşai malzeme ile sade ve müzeyyen bir ifadeye bürünmüştür.

Arkeolog Mahmut Akok tarafından 1955 yılında çizilen Yeni Hamam cephe ve kesiti bu mimari örneğini çok güzel bir şekilde göstermektedir.


*     *     *

Osmanlı döneminde, hamamlar inşa edilirken su temini ve atık suların uzaklaştırılması gibi alt yapı tesisleri de birlikte düşünülmüş ve inşa edilmiştir. Kaplıca niteliği olmayan hamamların suları uzaklardan getirilmiş ve atık suları da özel olarak inşa edilen kanalizasyon sistemleri ile uzaklaştırılmıştır.

Bakımsızlık, pislikten ve hatta dinen yıkanmanın yasaklanmasından kaynaklanan salgın hastalıkların, birçok Avrupa kentinde bazı kitlesel ölümlere neden olduğu bir dönemde, İstanbul’da her on kişiye bir adet düşecek şekilde, toplam 14356 hamam olduğu Evliya Çelebi’nin kayıtlarında görülmektedir.

1649 yılında Çorum’a gelen Evliya Çelebi’nin kayıtlarında şu satırlara rastlanmaktadır;

-''Çorum,42 mahalledir ve 42 camisi vardır. Evleri 4300 tane olup, bağlı bahçelidir''

-''Hamamlardan ‘’Yeni Hamam’’ gayet güzeldir.’’

O dönem de Çorum'da dört hamam bulunmaktadır. Bunlar çift kısımlı Güpür Hamamı, Paşa Hamamı ile Yeni Hamam ve tek kısımlı Çavuş Hamamıdır. O dönem de Çorum nüfusunun yedi bin olduğu kabul edilirse her 1000 kişiye bir hamam düşmektedir. Buna göre bir hamama günde üç kişi düşmektedir. Demek ki insanlar çok sık hamama gidebiliyorlarmış. Bu arada bugün yok olmuş olan külliyeler bünyesinde kurulu hamamların da olduğunu düşünmekteyim.

Halen bu hamamlardan yalnız Yeni Hamam ve Paşa Hamamı faaliyetini sürdürmektedir. Diğer iki hamam bakımsız ve terk edilmiş bir durumdadır.Bu hamamların değerledirilerek şehrimiz hizmetine sunulmasının gerekli olduğunu düşünmekteyim.

*     *     *

Hamamın su yollarının nerelerden geçtiği ile ilgili herhangi bir resmi belge bulunamadığından arazide 2011 yılında yapılan ölçüm çalışmalarında  hamamı 1943 yılında Vakıflar İdaresi’nden satın alan babamla birlikte çalışan  üç kardeşin (ağabeyim-85yaş,ben-73 yaş ve küçük erkek kardeşim-65 yaş)verdiği bilgiler ve gösterimler esas alınmıştır.Kullanma Suyu(Temiz Su)Ali Paşa Hamamı kullanma suyunun membası bugünkü Çorum Barajı mansabında   Sarıbayır mevkinde bulunmakta idi. Kullanma suyu ile ilgili iki hat mevcut bulunmaktadır. Bu çalışmada su güzergahı eski ve yeni hat olarak tanımlanmıştır.

Eski Hat:  Çorum belediyesi Kente bilgi sisteminde kayıtlı 1956 yılı  hava fotoğrafı esas alınarak,Su  kaynağından Ali Paşa hamamına kadar eldeki veriler ışığında 4480 metre olarak tespit edilmiş olup güzergahı; kaynaktan itibaren Mühendislik fakültesi ulaşım yolunun çevre yolu  girişinin aşağısından  Ilıca bağlarına 2. giriş yolunun  alt kotlarından münhaniyi takip ederek çevre yolunu geçip fidanlık içinden fuar alanına devam ederek stat arkasındaki 1. bayındır sokaktan lise arkasından  bayındırlık lojmanları önündeki teraziye bağlanmaktadır.Bu terazi yıkılmış bulunmaktadır.Oradan Albayrak Caddesi boyunca Nurettin Tayşi apartmanının önünden Gazi Caddesini geçip Sepetci sokak (Gazi 8. sokak) dan Sel sokağa bağlanıp ,Sel sokaktan  Belediye arkasından  hamama giriş yapmaktadır

Yeni Hat : Yeni hat olarak tanımlanan boru geçkileri ilk hat olan eski hattın terk edilerek sonradan inşa edilen kısımları ifade etmektedir. Sonradan inşa  edilen  kısım üç bölgede bulunmaktadır. Kullanılmış Su(Pis Su)

Kanalizasyon :  Hamamda kullanılan su açık kanallarla toplanmakta tuvaletlerin bulunduğu yerin altından geçerek dış kısmında bulunan oturma  yerinin(eski havlu kurutma yeri) altında bulunan  özel olarak boyutlandırılmış  dışkıların parçalanmasını sağlayan bir yapıyı takiben eğik yerleştirilmiş bir mermer( 1.om) üzerinden  büyük bir düşü ile 0.80x 1.20 m boyutlu dikdörtgen kesitli taş duvar kanala akmakta ve bu kanal bugün Kuyumcular Arastasının  girişindeki 2. dükkanın (Nobren mağazası)altından  ve eski Merih otelin önünden şehir kanalizasyon  şebekesinden bağımsız olarak şehir şebekesinden daha derinde olarak  Veli Paşa Hanına doğru yönelmekte İnönü caddesi sağ tarafında mevcut oturma yeri üzerinden yolu takip edip TEB Bankasının önünden  Geyikli evin  bahçesinden geçerek, Ermeni kilisesi yanından  eski Turan Sinemasının altından   Tabakhane  Çesmesinden  Bahçeleraltı olarak bilinen bölgeye  1250 metrelik bir hatla bağlanmıştır.

Aşağıdakş şekilde kullanma suyu(temiz su) eski hattı beyaz çizgi, 1953'te tamamlanan yeni hattı kesikli çizgi ile ve kanalizasyon hattı noktalı olarak gösterilmiştir(2010 Uydu fotoğrafı- İmar uygulaması).


*     *     *

Tebliğim ile ilgili son değerlendirmemi gelecek yazımda yapacağım.

İstanbul, 31 Mayıs 2012

Yorumlar (0)
Yorum yapabilmek için lütfen üye girişi yapınız!
banner255
banner133
21°
az bulutlu
banner303
banner364
Namaz Vakti 18 Eylül 2020
İmsak 04:52
Güneş 06:17
Öğle 12:39
İkindi 16:07
Akşam 18:52
Yatsı 20:12

Gelişmelerden Haberdar Olun

@