1950’den sonra, önceleri sadece kitaplarda okuduğumuz referandum işini, biz Türkler de yaşayarak öğrenmiş olduk. Sözcük yanlış kullanılmamıştır. Türkiye’de bu işe başlamadan önce, ben, referandumun ne demek olduğunu ve nasıl yapıldığını Fransa’da görmüştüm. Sonra, orada da, iş başına General De Gaull gelince, bu işin cılkı çıkmıştı. Fransızlar da, referandum şurada yapılmalı, şöyle de yapılmalı diye tefe almışlardı. De Gaull, arka arkaya bu işleme gitmiş idi.

1960 ihtilalinde, yapılan yeni anayasa, 1961’de referanduma sunuldu. Ekseriyetle kabul edilmiş idi. Ondan sonraki müdahalelerden sonra da yapılan Anayasalar için aynı işlem yapıldı. 1982 Anayasası da % 92 bir ekseriyetle tasdik edilmişti. En çok eleştiriye uğrayan ve en çok değiştirilen Anayasa da bu oldu. Biz Türkler, bir sorun karşısında, dediklerimiz olmuyorsa, olmayacak düşüncelerden vazgeçmek yerine, soruna uyacak bir anayasa değişikliği yapmayı tercih ediyoruz. Bundan şu anlaşılıyor ki, henüz Anayasa kültürümüz yeterli değil. Şu son cümleyi, Türkçeye ve Türke yakışır şekilde yazmak istersem, kim bilir beni hangi sözcüklerle eleştirmiş olacaksınızdır?

Hiç bir seçimde ve hiç bir referandumda, oy vermek zorunluluğu yoktur. Oy vermek bir görev ve aynı zamanda da bir haktır. İsteyen bu görevi yapar; istemeyen de oy vermeye gitmez. Oy vermeye gitmeyenlerin nispeti, başka ülkelerde büyük kıymet taşır. Düşük nispetlerde iştirak, seçimlerin de, referandumların da kıymetini artırır. Halkın iştirak etmemesi, hayır anlamına alınır. O zaman, hayırlarla, iştirak etmeyenlerin nispetini bir arada düşünmek ve kıymetlendirmek gerekir. İştirak edenlerin evet diyenleriyle iktifa etmek, size göre mantık içinde sayılsa ible, bize göre ve bu işin ehli olan milletlere göre övünülecek bir şey değildir.

Oy vermek bir hak olduğu gibi, oy vermemek te bir haktır. İştirakin düşüklüğü, hayır nispeti kadar ehemmiyet taşır, dedik. Dünyanın böyle kabul ettiğini de söyledik. Bunlara rağmen, oy vermeye gitmeyenlere konmuş cezaları bir de artırarak tatbik etmek isteyenlere hangi uygun tavsif kelimelerini bulup ta cümleler yapmalıyız? Sayın Maliye Bakanı’nın ağzından da, yapılan işin etkisi anlatılmaya çalışılıyor. Bunların söylenecek sözler olmadığını bilmeyen veya bilmek istemeyen insanlarla neyi tartışıp ta bir noktada anlaşma noktasına geleceksiniz? Hoş, sizinle anlaşmak niyetinde olan da yok. Her yaptığının doğru ve kanun içinde bulunduğunu iddia edenlerle neyi paylaşacaksınız ki!

Bizim referandum tatmin edici olmaktan uzaktır. Bize göre demek istiyorum. Ceza kaldırılmalıdır. Fransa’da iştirak nispeti, bazı seçimlerde % 45 civarında bile olur. Fransa’daki iktidarlar, düşünürler ve halk, bu iştirak azlığından anlamlar çıkarırlar. Bu sessiz sedasız yapılan işlemlerin kıymetleri doğru yapılmaya çalışılır ve gereken tedbirler de alınır. Böyle, ben ne yaparsam doğrudur ve bunu kabul etmeye mecbursunuz gibi bir zihniyeti yürütmek mümkündür de, sonunu getirmek bazen mümkün olmayabilir.

Güneydoğu illerimizde evet diyenlerin nispeti çok yükseklerde. Bunların yetkililer ve düşünürler tarafından iyi kıymetlendirilmesi gerekiyor. Bu yüksek nispetin, bu illerimiz için kıymeti küçümsenmemelidir.

Bizim Çorum, bu referandumda, Güneydoğu evet nispetinden geride kalmamıştır. Bu yüksek nispetin anlamı, bir yarış, bir şey yarışından başka değildir. Her hangi bir düşüncenin mahsulü olamaz. Çorum’da bütün hareketler ve ölçüler, basit parti yarışmaları içinde cereyan etmektedir. Onun için, bu nispetin mahiyeti üzerinde fazla durmanın anlamı da yoktur.

Nasıl bir genel netice çıkarılacağı henüz görülüyor değil. Ancak, iktidar mensupları, bu neticeler karşısında, öyle pek te böbürlenecek tavır takınmaya kalkmamalıdırlar. Hatta, bu neticeleri, kendileri hesabına, milletin bir ikazı şeklinde yorumlamaları da düşünülebilir.